Yangın sınıfları, TS EN 2 standardına göre yanan maddenin türüne bakılarak beş gruba ayrılır: A sınıfı katı maddeler, B sınıfı sıvılar ve sıvılaşabilen katılar, C sınıfı gazlar, D sınıfı yanıcı metaller ve F sınıfı yemeklik yağlar. Elektrik yangını bu sınıflandırmada ayrı bir sınıf değildir; gerilim altındaki ekipmanda yanan malzemenin sınıfı esas alınır ve söndürücünün elektrikte kullanılabilir olduğu etiketinden kontrol edilir. Doğru söndürücü seçimi, ortamda bulunan yanıcıların hangi sınıfa girdiğini bilmekle başlar.
Teknik kontrol: Emrah Yıldız, Metalurji ve Malzeme Mühendisi
Yangın sınıfları kaça ayrılır?
Türkiye’de ve Avrupa’da kullanılan sınıflandırma TS EN 2’dir. Standardın ilk hâlinde A, B, C ve D sınıfları vardı; endüstriyel mutfaklardaki kızgın yağ yangınlarının diğer sıvı yangınlarından farklı davrandığı görülünce yapılan tadil ile F sınıfı eklendi. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in tanımlar maddesinde de A, B, C ve D sınıfları tarif edilir.
Sahada karışıklığa yol açan konu, farklı ülkelerin farklı harfler kullanmasıdır. ABD’de esas alınan NFPA 10 sınıflandırmasında C harfi gerilim altındaki elektrik ekipmanını, K harfi ise yemeklik yağları gösterir. İnternette rastlanan “E sınıfı elektrik yangını” ifadesi de TS EN 2’de yer almaz. İthal söndürücülerin etiketini okurken veya yabancı kaynaklı bir prosedürü uyarlarken bu farkı göz önünde tutmak gerekir.
A, B, C, D ve F sınıfı yangınlar nelerdir?
A sınıfı yangınlar: katı maddeler
Odun, kâğıt, karton, tekstil, kauçuk ve plastiklerin çoğu gibi organik katılar bu sınıftadır. Bu maddeler genellikle kor oluşturarak yanar; alev söndükten sonra içeride süren yanma yeniden alev alabilir. Söndürmede asıl etki soğutmadır. Su, köpük ve ABC tozu uygundur; korun tamamen söndüğünden emin olmak için alan bir süre izlenmelidir.
B sınıfı yangınlar: sıvılar ve sıvılaşabilen katılar
Benzin, mazot, solvent, boya, tiner, alkol ve yağlar ile ısınınca eriyen parafin, mum ve bazı plastikler bu gruptadır. Yanan şey sıvının kendisi değil, yüzeyinden çıkan buhardır. Söndürmede yüzeyi örtmek ve buhar çıkışını kesmek hedeflenir; köpük, KKT ve CO2 kullanılır. Alkol gibi suda çözünen sıvılarda standart köpük bozulabilir, bu yüzden alkole dayanıklı köpük tercih edilir. Yanan sıvıya su jeti tutmak sıvıyı sıçratarak yangını yayar.
C sınıfı yangınlar: gazlar
Doğal gaz, LPG (propan, bütan), hidrojen ve asetilen gibi gazların yanmasıdır. İlk ve en önemli müdahale gaz akışını kesmektir. Vana kapatılamıyorsa alevi söndürmek her zaman doğru değildir: söndürülen ama akmaya devam eden gaz ortamda birikir ve bir kıvılcımla patlayabilir. Bu durumda çevre soğutulur ve itfaiye beklenir. Gaz kesildikten sonra kalan alevler için ABC veya BC tozu kullanılabilir.
D sınıfı yangınlar: yanıcı metaller
Magnezyum, alüminyum tozu ve talaşı, titanyum, sodyum, potasyum ve lityum gibi metaller çok yüksek sıcaklıkta yanar. Bu yangınlarda su, metal ile tepkimeye girerek hidrojen açığa çıkarabilir ve şiddetli patlamaya yol açabilir. Normal ABC tozu da çoğu zaman etkisizdir. Söndürmede metalin üstünü örten özel D sınıfı tozlar veya kuru kum gibi örtücü malzemeler kullanılır.
F sınıfı yangınlar: yemeklik yağlar
Fritözlerde ve endüstriyel ocaklarda kullanılan bitkisel ve hayvansal yağlar yüksek sıcaklıkta kendiliğinden tutuşabilir. Yağ çok sıcak olduğu için alev söndürülse bile kısa sürede yeniden alevlenir. Islak kimyasallı söndürücüler yağ yüzeyinde sabun benzeri bir örtü oluşturur ve yağı soğutur. Kızgın yağa su dökmek, suyun anında buharlaşıp yanan yağı ortama savurmasına neden olur.
Yangın sınıfları ve uygun söndürücüler tablosu
| Sınıf | Örnek yanıcılar | Söndürme prensibi | Uygun söndürme maddesi | Kaçınılması gereken |
|---|---|---|---|---|
| A | Odun, kâğıt, tekstil, plastik | Soğutma | Su, köpük, ABC tozu | Yalnızca CO2 ile yetinmek (yeniden alevlenme) |
| B | Benzin, solvent, boya, alkol, parafin | Örtme, buhar çıkışını kesme | Köpük, ABC/BC tozu, CO2 | Su jeti |
| C | Doğal gaz, LPG, hidrojen, asetilen | Gaz akışını kesme, sonra söndürme | ABC/BC tozu (vana kapatıldıktan sonra) | Gaz akarken alevi söndürmek |
| D | Magnezyum, alüminyum tozu, titanyum, sodyum, lityum | Örtme, havayla teması kesme | D sınıfı özel toz, kuru kum | Su, köpük, ABC tozu |
| F | Fritöz ve ocak yağları | Soğutma ve yüzeyde örtü oluşturma | Islak kimyasal | Su ve sulu söndürücüler |
Söndürücü tiplerinin tek tek özelliklerini ve etiket okuma kurallarını yangın söndürücü çeşitleri yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.
Elektrik yangını hangi sınıfa girer?
Elektrik bir yanıcı madde değil, tutuşma kaynağıdır. Bir elektrik panosunda yanan şey kablo yalıtımı, plastik gövde veya toz birikintisidir; bunlar A veya B sınıfı davranış gösterir. Gerilim altındaki ekipmanın ek riski yangının kendisinden çok müdahale edenin elektrik çarpmasına maruz kalmasıdır. Bu yüzden:
- Mümkünse önce enerji kesilir; enerji kesildiğinde yangın, yanan malzemenin sınıfına göre söndürülür.
- Enerji kesilemiyorsa yalnızca etiketinde gerilim altındaki ekipmanda kullanılabileceği, gerilim ve mesafe sınırıyla birlikte yazan söndürücü kullanılır. CO2 bu amaçla en yaygın seçimdir.
- Su jeti ve etiketinde elektrik uygunluğu olmayan sulu veya köpüklü söndürücüler kullanılmaz.
Lityum iyon bataryalar ayrı bir dikkat gerektirir. Hücrede başlayan ısıl kaçak (thermal runaway) kendi oksijenini üreten bir süreçtir ve bir hücreden diğerine yayılabilir. TS EN 2’de bunun için ayrı bir sınıf yoktur; alev söndürülse bile batarya yeniden alevlenebilir. Batarya depolama ve şarj alanları, genel söndürücü seçiminin ötesinde ayrıca risk değerlendirmesi yapılması gereken yerlerdir.
Yangın sınıfı ile bina tehlike sınıfı aynı şey mi?
Hayır, ve bu karışıklık projelerde sık hataya yol açar. Yangın sınıfı (A, B, C, D, F) yanan maddenin türünü anlatır ve söndürücü seçiminde kullanılır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’teki tehlike sınıfları (düşük, orta ve yüksek tehlike) ise bir binanın veya bölümün yangın riskini, yanıcı madde miktarını ve yangının büyüme hızını tarif eder; su ihtiyacı, pompa kapasitesi ve söndürücü sayısı gibi değerler bu sınıfa göre belirlenir. Bir depoda hem A hem B sınıfı yanıcılar bulunabilir; deponun tehlike sınıfı ise yanıcıların miktarı, istif yüksekliği ve düzenine göre ayrıca belirlenir. Bu değerlendirmenin bir parçası olan yangın yükü hesabı sayfamıza da göz atabilirsiniz.
Sahada sık gördüğümüz hatalar
- Boyahane veya solvent deposunda yalnızca sulu söndürücü bulunması.
- Restoran mutfaklarında F sınıfı söndürücü yerine yalnızca KKT bulunması.
- Alüminyum veya magnezyum talaşı çıkan atölyelerde metal yangını riskinin hiç değerlendirilmemesi.
- LPG tüplerinin depolandığı alanda vana kapatma talimatı ve kapatma noktasının işaretlenmemesi.
- Çalışanlara verilen eğitimde yangın sınıflarının yalnızca ezberletilmesi, sahadaki gerçek yanıcılarla eşleştirilmemesi.
Sık sorulan sorular
Yangın sınıfları kaça ayrılır?
TS EN 2’ye göre beş sınıfa ayrılır: A (katı), B (sıvı), C (gaz), D (metal) ve F (yemeklik yağ).
E sınıfı yangın var mı?
TS EN 2’de E sınıfı yoktur. Elektrik yangınları yanan malzemenin sınıfına göre değerlendirilir; gerilim altındaki ekipman için söndürücünün etiketindeki elektrik uygunluğu ayrıca kontrol edilir.
Ev yangınları genellikle hangi sınıftır?
Mobilya, tekstil ve kâğıt nedeniyle çoğunlukla A sınıfıdır. Mutfakta tavadaki yağın tutuşması ise F sınıfı davranış gösterir ve suyla söndürülmemelidir.
Hangi sınıf için hangi söndürücüyü bulundurmalıyım?
Ortamdaki yanıcılara bakın. Genel alanlarda ABC tozlu söndürücü çoğu riski karşılar; elektronik odalar, mutfaklar ve metal işleme alanları ayrıca değerlendirilir. Tüpün doğru kullanımı için yangın tüpü nasıl kullanılır yazımıza bakabilirsiniz.
Tesisinizdeki yanıcıları sınıflarına göre ayırıp her alan için doğru söndürme çözümünü belirlemek isterseniz yangın risk analizi çalışmasıyla bu eşleştirmeyi sizin için yapabiliriz.
